Alpy

Alpy - jest to najwyższy łańcuch górski ciągnący się łukiem od wybrzeża Morza Śródziemnego po dolinę Dunaju w okolicach Wiednia. Jego długość wynosi około 1200 km, a szerokość od 150 do 250km. Najwyższym szczytem Alp, a zarazem całej Europy, jest położony na granicy francusko-włoskiej Mont Blanc (o wysokości 4807 m.n.p.m) choć główny wierzchołek znajduje się po stronie francuskiej. Alpy położone są na terytorium kilku państw europejskich: od wschodu Słowenia, Austria, Niemcy, Liechtenstein, Włochy, Szwajcaria, Francja i Monako. Niektóre z nich, w których Alpy zajmują znaczącą część terytorium nazywane są często krajami alpejskimi.

W podstawowym podziale geograficznym wyróżnia się dwie części: wyższe Alpy Zachodnie oraz niższe Alpy Wschodnie. Granica przebiega obniżeniem Jeziora Bodeńskiego, doliną górnego Renu, przełęcz|przełęczą Splgen i doliną rzeki San Giacomo aż do jeziora Como.

Ponadto, zwłaszcza w Alpach Wschodnich, na podstawie budowy gelogicznej wyróżnia się:
* starsze Alpy Centralne (niem. Zentralalpen) zbudowne ze starych skał metamorficznych (gneisy, łupki krystaliczne, łupki fyllitowe) pociętych intruzjami granodiorytowymi, tonalitowymi i rilitowymi oraz pokrytych fragmentarycznie mezozoicznymi skałami osadowymi (głównie wapienie).
* młodsze Alpy Wapienne (niem. Kalkalpen) zbudowne z trzeciorzędowych skał osadowych (głównie wapienie i dolomity).
* najmłodsze Prealpy zbudowne z kredowych i trzeciorzędowych skał głównie fliszowych.Spotyka sie też skały granitowe.
Podział na główne pasma:
* Alpy Zachodnie:
* Alpy Nadmorskie,
* Alpy Kotyjskie,
* Alpy Delfinackie,
* Alpy Graickie,
* Alpy Sabaudzkie,
* Alpy Pennińskie,
* Alpy Lepontyńskie,
* Alpy Berneńskie,
* Alpy Glarneńskie,
* Alpy Wapienne,
* Prealpy

* Alpy Wschodnie:
o Alpy Centralne
* Alpy Retyckie,
* Ferwall,
* Alpy Oetztalskie,
* Sztubaje,
* Texell,
* Tuxner,
* Alpy Zillertalskie,
* Rieserferner,
* Wysokie Taury,
* Niskie Taury,
* Alpy Noryckie

o Alpy Wapienne
* Alpy Lechtalskie,
* Alpy Kitzbhelskie,
* Alpy Algawskie,
* Tyrolsko-Bawarskie Alpy Wapienne,
* Alpy Salzburskie,
* Dachstein,
* Góry Martwe (niem. Totes Gebirge)
* Alpy Dolnoaustriackie,
* Alpy Bergamskie, (wł. Alpi Orobie),
* Dolomity,
* Alpy Karnickie,
* Karawanki,
* Alpy Julijskie,
* Alpy Kamnickie
Rzeźba Alp powstała w okresie trzeciorzędowym i czwartorzędowym w wyniku kilkufazowego wypiętrzenia sfałdowanego górotworu przy równoczesnym oddziaływaniu procesów niszczących (wietrzenia, erozji rzecznej i lodowcowej). Formy terenu wykształciły się odmiennie w poszczególnych strefach, w zależności od rodzaju i odporności skał. W zewn. strefie najmniej odpornych skał fliszowych przeważają stosunkowo niskie (do ok. 1800 m) wzniesienia o łagodnych stokach. W strefie wapiennej (wys. do 3000 m) występują głęboko wcięte doliny rzeczne, stoliwa górskie o b. stromych stokach, baszty skalne i turnie; rozwinięte zjawiska krasowe, zwł. w Północnych Alpach Wapiennych (Hochschwab, Totes Gebirge, Tennengebirge, Hagengebirge); największe systemy jaskiń krasowych powstały w Alpach Prowansalskich i Alpach Delfinackich (najgłębsza jaskinia Berger, 1141 m). Najbardziej wysokogórski charakter mają Alpy w strefie krystal.; dzięki wielkiej odporności skał zachowały się tu ostre rysy rzeźby glacjalnej z plejstocenu (wg E. Brcknera i A. Pencka Alpy przeszły 4 zlodowacenia: gnz, mindel, riss i wrm); w wyniku egzaracji powstały typowe dla krajobrazu alp. kilkupiętrowe cyrki, doliny (żłoby) lodowcowe (często zawieszone), wygłady skalne.
Alpy stanowią granicę klimatu między strefą umiarkowaną i podzwrotnikową; po pn. stronie Alp przeważa chłodniejsze powietrze polarno-mor. z pn.-zach. i zach., natomiast od strony pd. dociera (zwł. wiosną i jesienią) cieplejsze powietrze znad M. Śródziemnego, a od wsch. suchsze, zimą chłodne powietrze kontynent. znad Kotliny Panońskiej. Średnia temperatura miesięczna w styczniu najwyższe wartości osiąga u podnóży: w Alpach Nadmorskich ok. 8C, po pd. stronie ok. 0C, po pn. — ok. –2C; na wys. 2500 m średnia temperatura w styczniu spada do ok. 0C; w kotlinach i dolinach zimą często tworzą się zastoiska chłodniejszego powietrza, w których dochodzi do silnych spadków temp. (poniżej –30C); w zagłębieniu na Gstettner Alm (w masywie Drrenstein) absolutne minimum wynosi –53C. Średnia temperatura w lipcu: ok. 24C w Alpach Nadmorskich, ok. 20C na pd. i 19C na pn., na wys. 2500 m ok. 5C. Najwięcej opadów otrzymują Alpy Zachodnie, do 3000 mm, miejscami do 4000 mm rocznie; w Alpach Wschodnich pasma zewn. eksponowane na pn. i pd. — 2500–3000 mm. Najsuchsze są wewn. doliny o biegu południkowym i kotliny: suma opadów maleje poniżej 1000 mm (lokalnie do 500 mm). Powyżej 2300 m opady występują niemal wyłącznie w postaci śniegu (co w połączeniu z ich obfitością prowadzi do tworzenia się grubej i trwałej pokrywy śnieżnej). Granica wiecznego śniegu przebiega na wys. od 2500 m na stokach pn. do 3200 m na pd. i w suchych obszarach wewnętrznych. W związku z napływem nad Alpy mas powietrznych o różnych właściwościach oraz zróżnicowaną rzeźbą terenu w Alpach występują charakterystyczne wiatry regionalne i lokalne: fen, bise, górsko-dolinne, lodowcowe; chłodne powietrze spływające z gór jest przyczyną zimnych wiatrów w ich sąsiedztwie, jak mistral w dolinie Rodanu. Współczesne zlodowacenie Alp obejmuje ok. 4000 km2, z czego 2/3 przypada na Alpy Zachodnie; do najsilniej zlodowaconych części Alp należą: Finsteraarhorn, Monte Rosa, Mont Blanc, Wysokie Taury; największe lodowce w Alpach Zachodnich: Aletsch (pow. 86,8 km2, dł. 24,7 km), Gorner, Mer de Glace, w Alpach Wschodnich — Pasterze.
Dzięki dużej wilgotności i wysokiemu współczynnikowi odpływu (60–90%) Alpy są ważnym węzłem hydrograf. Europy; stąd biorą początek Ren, Rodan, Pad oraz dopływy górnego Dunaju (Lech, Inn, Izara, Aniza); rzeki płyną w głęboko wciętych dolinach, w Alpach Zachodnich przeważnie w poprzecznych, w Alpach Wschodnich w podłużnych, z odcinkami przełomowymi; zasilane wodami roztopowymi, a miejscami również lodowcowymi wykazują wysokie stany wód w środku lata i niskie w zimie; ich duże zasoby energ. wyzyskują liczne elektrownie. Największe jeziora leżą u podnóża Alp, po pn. stronie: Genewskie, Bodeńskie, Czterech Kantonów, Zuryskie, po pd.: Garda, Maggiore, Como.
Termiczna piętrowość klimatu Alp powoduje piętrowe rozmieszczenie roślinności; na pd. u podnóża gór występuje roślinność submediterrańska (widne dąbrowy, lasy kasztanowe); na wsch. roślinność ma charakter stepowo-leśny z widnymi lasami dębowymi; na podgórzach pn. rosną lasy liściaste i mieszane z dębami i bukami; od wys. 500–800 m rozciągają się piętra lasów górskich (buk, jodła, wyżej świerk, miejscami sosna, najwyżej modrzew i limba); górna granica lasu leży w centrum gór na wys. 2000–2400 m, na pd. 1700–2000 m i na pn. 1600–1900 m; ponad nią występuje piętro subalpejskich zarośli (kosodrzewina — tylko w Alpach Wschodnich — lub zarośla różanecznika), wyżej piętro muraw alp. (hal) i turniowe (subniwalne) oraz niwalne (pozbawione roślinności, pola firnowe i lodowce). Flora alpejska odznacza się bogactwem gatunków i licznymi endemitami.
Alp uległ silnemu wyniszczeniu przez człowieka, niektóre gatunki są bliskie wyginięcia (np. koziorożec alpejski). Typowe zwierzęta alpejskie występują głównie w strefie wysokogórskiej; ze ssaków: kozica i koziorożec alpejski, zając bielak, świstak, polnik śnieżny; z ptaków: pomurnik, płochacz halny, pardwa, orzeł przedni, endemiczne wrończyk i wieszczek; z płazów np. endemiczna salamandra czarna. Dużo endemitów to bezkręgowce: m.in. ślimaki (np. 2 gat. przeźrotek i 2 gat. świdrzyków), motyl niepylak febus i 12 gat. górówek. W celu ochrony flory i fauny Alp utworzono wiele rezerwatów i parków narodowych (Szwajcarski, Stelvio, Karwendel, Gran Paradiso, Vanoise).
Miejsce tradycyjnej gospodarki alp. zajął intensywny chów zwierząt w dolinach górskich i na pogórzu oraz towarowa gospodarka hodowlana ; wypas stad, bydła i owiec skupia się na halach położonych w pobliżu stałych osad (nie jest związany lub tylko w niewielkim stopniu z wypasem sezonowym); na opuszczonych halach wysokogórskich pojawiła się zabudowa rekreacyjno-wypoczynkowa oraz liczne obiekty sportowo-turystyczne czynne przez cały
rok; wiele hal (zwł. w Alpach Wschodnich) zostało zalesionych, wprowadzono na nich gospodarkę łowiecką. Alpy są stosunkowo łatwo dostępne: przecinają je liczne drogi z tunelami, mostami, akweduktami; najważniejsze linie kol.: Lyon–Turyn (na trasie tunel Mont Cenis), Berno–Mediolan (tunel Simplon), Zurych–Mediolan (tunel Św. Gotharda), Innsbruck–Werona, Salzburg–Villach (Tunel Tauryjski); drogi kołowe prowadzą przełęczami (najniższa Brenner) lub zbud. po 1960 dla wzrastającego ruchu samochodowego tunelami (najdłuższe pod Mont Blanc, Św. Gotharda i Arlberg). Rozwinięta turystyka i sporty zimowe (w Alpach istnieje największa na świecie liczba kolejek i wyciągów linowych).

Podziała Alp:
Alpy Algawskie – część Północnych Alp Wapiennych w Austrii i Niemczech, między Jeziorem Bodeńskim i doliną Lechu. Zachodnia część nosi nazwę Lasu Bregenckiego.
Alpy Bawarskie – skrajne grzbiety Tyrolsko-Bawarskich Alp Wapiennych w Niemczech. Najwyższy szczyt to Zugspitze – 2963 m. Główne ośrodki to: Garmisch-Partenkirchen. Do Alp Bawarskich bywają też zaliczane Alpy Berchtesgadeńskie z jeziorem Knig i uzdrowiskiem Bad Reichenhall.
Alpy Bergamskie – część Południowych Alp Wapiennych we Włoszech, między Jeziorem Como, a doliną rzeczną Oglio. Oddzielone są od Alp Retyckich doliną rzeczną Adda. Najwyższy szczyt to Pizzo di Coca – 3052 m. Górna granica lasu jest na wysokości 2300 m.
Alpy Berneńskie – część Alp Zachodnich w Szwajcarii. Wznoszą się stromo po północnej stronie doliny górnego Rodanu. Najwyższe szczyty to: Finsteraarhorn – 4274 m, Aletschhorn – 4195 m, Jungfrau – 4158 m, Monch – 4049 m, Eiger – 3970 m. Zbudowane ze łupków krystalicznych i granitów, na zachodzie i północy – ze skał osadowych. Północne przedgórza noszą nazwę Alp Fryburskich i Alp Unterwaldzkich. Między przełęczami Gemmi i Grimsel zwarta grupa górska zwana masywem Aare lub Finsteraarhorn, silnie zlodowacona z formami glacjalnymi. W części zachodniej oddzielone grupy: Wildstrubel – 3243 m, Wildhorn – 3248 m, Diablerets – 3210 m, na wschodzie: Alpy Ureńskie. Lasy bukowe, bukowo-jodłowe i świerkowe, zastąpione częściowo przez polany. Blisko górnej granicy lasu roónie limba i modrzew europejska, w piętrze subalpejskiej – kosodrzewina. Powyżej 2000 m są łączki alpejskie i skąpa roślinność subniwalna. Znane ośrodki turystyki międzynarodowej: Interlaken, Grindelwald, Wengen, Lauterbrunnen, Mrren, Kadersteg, Adelboden, Lenk, Gstaad.
Alpy Delfinackie – część Alp Zachodnich we Francji. W środkowej części jest krystaliczny masyw, na północnym Belledonne, na zachodnim wapienne Prealpy. Lasy są tu bukowe i jodłowe, wyżej modrzewiowe, ponad nimi hale.
Alpy Dolnoaustriackie – część Północnych Alp Wapiennych w Austrii, ciągną się od przełęczy Pyhrn na zachód do okolic Wiednia na wschód. Zbudowane są z triasowych i jurajskich wapieni. Główne grupy górskie: Alpy Ennstalskie z przełomem Anizy, Hochschwab – 2277 m, Veitschalpe – 1982 m, Rax Alpe – 2007 m, Schhneeberg, Sammering, Do Alp Dolnoaustriackich zalicza się zbudowane z szarogłazów Alpy Eisenerckie.
Alpy Eisenereckie – grupa górska w Alpach Wschodnich w Austrii, leżą między dolinami Anizy, Mury i jej dopływu Liesing. Maksymalna wysokość wynosi 2215 m.
Alpy Fryburskie – północne przedgórza Alp Berneńskich, w Szwajcarii, między Jeziorem Genewskim, a rzeką Aare. Wysokość wynosi do 2389 m
Alpy Gailtalskie – pasmo górskie w Południowych Alpach Wapiennych w Austrii, leżą między dolinami górnej Drawy i jej dopływu Gail. Najwyższy szczyt to Sandspitze – 2772 m. Część zachodnia nosi nazwę Dolomitów Lienckich.
Alpy Glarneńskie – część Alp Zachodnich w Szwajcarii, między dolinami górnego Renu i Reuss. Najwyższy szczyt to Tdi – 3614 m. Zbudowane są głównie z wapieni.
Alpy Graickie – cząść Alp Zachodnich we francji i Włoszech, leżą między dolinami górnej Isère, Dora Riparia i Dora Baltea. Najwyższy szczyt to Paradiso – 4061 m.
Alpy Julijskie – część Południowych Alp Wapiennych w Słowenii i Włoszech. Wysokość wynosi do 2863 m.
Alpy Kamnickie – część Południowych Alp Wapiennych w Słowenii. Oddzielone są od Karawanków dolninami Savinji Krky. Najwyższy szczyt to Grintaves – 2588 m.
Alpy Karnickie – część Południowych Alp Wapiennych na granicy austriacko-włoskiej. Najwyższy szczyt to Hohe Warte – 2780 m.
Alpy Kotyjskie – część Alp Zachodnich we Francji i Włoszech, leżą między przełęczami Naddalena i Mont Cenis. Najwyższy szczyt to Monte Viso – 3841 m
Alpy Lechtaskie – grupa górska w Tyrolsko-Bawarskich Alpach Wapiennych w Austrii, leży między dwoma dolinami Lechu i Innu. Najwyższy szczyt to Parseier Spitze – 3036 m.
Alpy Nadmorskie – część Alp Zachodnich we Francji i Włoszech. Na południowych są podnóżach zarośla typu makii i widne lasy z sosną alpejską. Wyżej znajdują się ciepłolubne lasy liściaste z dębem omszonym, ponad nimi są lasy sosnowe, bukowe, bukowo-jodłowe i modrzewiowe.
Alpy Noryckie – część Alp Centralnych w Austrii. Od Wysokich Taurów oddzielone są przełęczą Katschenberg. Zbudowane są głównie z gnejsów, łupków kryastalicznych i wapienii.
Alpy Pennińskie – część Alp Zachodnich we Włoszech i Szwajcarii, leży między dwoma przełęczami: Wielką Św. Bernarda i Simplon. Ponad 20 szczytów leży powyżej 4000 m, najwyższe z nich to: Dufour – 4634 m, Dom – 4545 m, Weisshorn – 4504 m, Matterhorn – 4478 m.
Alpy Retyckie – część Alp Centralnych w Szwajcarii, Włoszech i Austrii. Główne grupy górskie to: Bernina, Albula, Silvretta, Alpy Oetztalskie, Otles, Adamello.
Alpy Sabaudzkie - część Alp Zachodnich we Francji. Wysokość wynosi do 4807 m. Wschodnia cząść zbudowana jest ze skał krystalicznych, zachodnia z wapienii.
Alpy Salzburskie - część Północnych Alp Wapiennych w Austrii i Niemczech. Zbudowane jest głównie z dolomitów i wapienii. Główne grupy górskie to: Dachstein – 2995 m, Steinernes Meer – 2653 m, Hagengebirge – 2519 m, Tennengebirge – 2431 m, Totes Gebirge – 2341 m. Są tu charakterystyczne rozległe, silnie skrasowiałe wierzchowiny i przepaściste stoki.
Alpy Wapienne – część Północnych Alp Wapiennych w Austrii i Niemczech. Główne grupy górskie to: Wetterstein z najwyższym szczytem Zugspitze – 2963 m i Karwendel

Pustynia

Pustynia - obszar skrajnie suchy, stale lub okresowo gorący, o ujemnym bilansie wodnym przy parowaniu potencjalnym przewyższającym wielokrotnie opady; b. niskie (od kilku do 160 mm rocznie) i nieregularne opady (na niektórych obszarach deszcze nie występują przez wiele lat); na pustyni maksymalna temperatura osiąga 58C (pustynia Mojave w USA), minim. spada poniżej 0C (na pustyni środkowej Azji absolutne minima osiągają -30C); występują znaczne dobowe i roczne amplitudy temperatury (zwł. w środk. Azji), a średnia temperatura najcieplejszego miesiąca waha się w granicach 26-27C; na pustyni jest małe zachmurzenie i niska wilgotność względna - wyjątek stanowią pustynie leżące na zach. wybrzeżach kontynentów, wzdłuż których płyną zimne prądy mor., powodujące dużą wilgotność powietrza (70-80%), występowanie częstych mgieł i dużego zachmurzenia, przy niemal zupełnym braku opadów (Atakama, Namib). Brak stałego odpływu powierzchniowego poza tzw. rzekami tranzytowymi (przepływającymi przez pustynie, np. Nil) i przybyszowymi (źródła poza granicami pustyni, kończą bieg na pustyni); rzeki okresowe występują nieregularnie i bardzo krótko; jeziora stałe (Jez. Aralskie), a zwł. okresowe są silnie zasolone (jeziora: słone, gorzkie, sodowe, boraksowe). Przeważa wietrzenie fiz. (częste i duże wahania temperatury); na rzeźbę pustyni duży wpływ ma działalność deflacyjna (niecki deflacyjne, kieszenie, jamy) i korazyjna wiatru (osobliwe formy skalne - graniaki, wygłady, grzyby skalne) oraz akumulacja eoliczna (wydmy - barchany, seify, pola barchanowe i in.), ponadto znaczną rolę w kształtowaniu rzeźby pustyni odgrywają wody opadowe, działające zwykle nieregularnie i krótkotrwale, ale bardzo gwałtownie, tworzą one żłobki i doliny rzeczne oraz pogłębiają stare doliny plejstoceńskie (wadi). Na obszarze pustyni występują przeważnie grunty zasolone oraz skorupy solne - chlorkowe, gipsowe, wapienne, laterytowe, a także skorupy i konkrecje krzemianowe. Roślinność bardzo skąpa, gł. kserofity, sukulenty, halofity, efemery.

W zależności od podłoża rozróżnia się pustynię kamienistą (hamada), żwirową (serir), żwirowo-piaszczystą, piaszczystą (erg na Saharze, kum w Turkmenistanie), ilastą (szott, nebka na Saharze, takyr w Turkmenistanie, kawir w Iranie, playa w Ameryce Pn.). Do największych pustyń piaszczystych na świecie należą: Ar-Rub al-Chali na Płw. Arabskim, Wielkie Ergi Zach. i Wsch. i Irk asz-Szasz na Saharze, Wielka Pustynia Piaszczysta i Wielka Pustynia Wiktorii w Australii, Takla Makan w Kotlinie Kaszgarskiej w Azji; największe obszary pustyń żwirowych i piaszczysto-żwirowych znajdują się na Saharze, Pustyni Libijskiej, Pustynia Gibsona (Australia), Gobi, a pustynie kamieniste - na Saharze (Ahaggar, Tibasti, Al-Hamada al-Hamra, Tanizruft), w części Pustyni Arabskiej, na znacznych obszarach pustyni Atakama oraz pustyń Azji Środk.; pustynie ilaste zajmują rozległe tereny w Azji, m.in. Wielka Pustynia Słona.

Ze względu na położenie geogr. i związane z nim cechy klimat. rozróżnia się pustynie strefy umiarkowanej (środk. Azja - Kyzył-kum, Ustiurt, pn. część Kara-kum, pn. część Gobi, w zach. części USA - Wielka Pustynia Słona) o klimacie skrajnie kontynent., z gorącym latem, lecz mroźną zimą, podczas której spada zazwyczaj trochę śniegu, a wiosną wody roztopowe umożliwiają tworzenie się efemerycznej, szybko zanikającej pokrywy roślinnej, oraz pustynie strefy podzwrotnikowej (Takla Makan i Ałaszan w środk. Azji, Wielka Pustynia Słona i Daszt-e Lut w Iranie, Mojave i Sonora w Ameryce Pn. oraz część Sahary i Pustynia Syryjska) i pustynie strefy zwrotnikowej (środk. i pd. część Sahary, Ar-Rub al-Chali na Płw. Arabskim, Kalahari w pd. Afryce, Pustynia Gibsona i Wielka Pustynia Piaszczysta w Australii oraz pustynia Chihuahua w Meksyku), obejmujące obszary stale b. gorące, miejscami przez długie lata pozbawione opadów. Zbliżone do pustyń są półpustynie (mniejsza suchość klimatu, bogatsza roślinność), tworzące w strefach zwrotnikowych pas przejściowy do sawann, a w umiarkowanych - do stepów.

Pustynie zajmują ok. 20 mln km2 - 12% pow. lądowej Ziemi. Uprawę roślin i życie osiadłe umożliwiają na obszarach pustyń i półpustyń oazy, ale i tam w określonych porach roku występują dokuczliwe burze piaskowe oraz suchość powietrza. W wielu miejscach woda pitna jest wyłącznie miner. (słona lub gorzka). Zdarzające się co parę lat lub dziesięcioleci skrajne susze zmuszają ludność i zwierzęta do opuszczenia oaz.

Pustynie w znaczeniu ekon.-gosp. bywają też nazywane obszary wiecznych lodów polarnych, pozbawione wszelkiej roślinności, tzw. pustynie lodowe, oraz ubogie w życie rozległe akweny oceaniczne - pustynie oceaniczne.

Fatamorgana

Fatamorgana (miraż, mamidło) - zjawisko optyczne, występujące skutkiem niezwykłych warunków załamywania i odbijania się światła w warstwach powietrza rozmaitej gęstości, rozpościerających się nad powierzchnią ziemi. Na piaszczystych równinach pustyni, rozpalonych przez słońce pojawia się często f. m. w postaci dalekich krajobrazów, oaz, otoczonych jakgdyby wodą, które za zbliżeniem się do nich znikają. U Arabów noszą one nazwę Bahrel–Afrid (woda szatana). Żołnierze Napoleona w czasie wypraw do Egiptu często ulegali takim złudzeniom, a towarzyszący wyprawie fizyk i matematyk Monge, podał już wtedy należyte wyjaśnienie tego zjawiska. Gęstość warstw powietrza nad pustynią skutkiem ogrzania jest niezwykle mała i rośnie z wysokością, podczas gdy normalnie gęstość tychże maleje w miarę wznoszenia się w górę. Wiązki promieni załamują się więc w kierunku do prostopadłej padania; jeżeli nastąpi w górnych warstwach atmosfery ich odbicie, wracają na powierzchnię ziemi, dając w odległych miejscach obrazy, które odpowiednio do kierunku promieni padających do oczu, obserwator widzi unoszące się w powietrzu.
Warunki i sposoby powstawania f. m. są różne. Obserwujemy obrazy proste i odwrócone; czasami, zwłaszcza na morzu, horyzont wydaje się znacznie podniesiony, przedmioty odległe zwykle niewidoczne, bo ukryte pod horyzontem, stają się widzialne. Obrazy f. m. mogą być podwójne, jeden prosty, drugi odwrócony lub nawet wielokrotne. Obrazy zwodnicze spostrzegamy także w czasie jazdy balonem, aeroplanem. Gdybyśmy znali chwilowy rozkład gęstości w atmosferze, możnaby na podstawie praw optyki geometrycznej przewidzieć kiedy i gdzie obrazy zwodnicze wystąpią; ponieważ go nie znamy, wnioskujemy ze zjawisk f. m. o anomaljach w rozkładzie gęstości.